Unidade e hexemonía

23 de June del 2015

A necesidade de transformar a sociedade galega, e a posibilidade real de conseguilo, está favorecendo a apertura dun novo debate público sobre os camiños para chegar á unidade de acción do nacionalismo galego e a esquerda federal implantada en Galicia. Porén o debate non é novo. O que si é novo é a intensidade dese debate, que se estendeu a todos os foros. Devandito debate é favorecido e alimentado por medios de comunicación alternativos.

Opino que esa necesaria unidade de acción da esquerda e o nacionalismo galego debe ir asociada a unha reactivación da colaboración no espazo do pensamento. Hai que xerar unha cooperación activa nos espazos forxadores de ideas. Debemos dotarnos de novos dispositivos xeradores de ideoloxía, de novos aparellos ideolóxicos «de clase», pero tamén levar o debate á familia, á escola e aos diversos colectivos sociais nos que temos presenza, e todo iso para contribuír a estender ese pensamento alternativo.

Non chega con intervir na política e na economía. Hai construír unha nova hexemonía. Opino que os novos movementos antisistémicos galegos necesitan non só un programa económico co que superar o actual capitalismo ultraliberal e o presente réxime xurdido da IIª Restauración borbónica.

Non chega con erguer un amplo movemento social que cuestione a propiedade privada dos grandes medios de produción e as actuais relacións de produción xunto á organización do traballo asalariado. Tampouco é suficiente cunha creba democrática que abra un novo proceso constituínte senón que opino que tamén é precisa unha profunda reforma moral e intelectual. Con ela, a maioría social podería crear unha verdadeira cultura contrahexemónica, unha nova cultura alternativa á das elites dominantes e así guiar ao resto de sectores populares cara á verdadeira toma do poder. Unha vez nel a nova cultura converteríase en hexemónica e a sociedade civil galega transformaríase paseniño nun organismo auto-regulado onde a coerción estatal fose crecentemente innecesaria.

Opino que esta nova cultura liberadora que debemos tecer debe basearse nunha filosofía da praxe. De todas maneiras estimo que antes de nada debemos comprender o concepto de «poder». Entendermos este complexo concepto require observar a distinción e os vínculos entre relacións de poder, potencia de clase, capacidade de dominación e capacidade hexemónica de cada sector social actualmente existente en Galicia.

Opino que as usuais relacións de poder constitúen relacións estratéxico-instrumentais nun enredado e confuso xogo político e socialmente «aberto» pois o suxeito constitúese a través de prácticas de suxeición a unha clase, ou ben dun modo máis autónomo, a través de prácticas de liberación, da «aparente» liberdade na toma de decisións (á marxe dos intereses de clase). Iso significa que as relacións de poder en Galicia, transcenden actualmente a simple resistencia ao dominio do aparello de Estado, e iso tamén é práctica da constitución da subxectividade en positivo. Estas relacións de supremacía dunhas clases sobre outras susténtanse non só na violencia senón basicamente na hexemonía ideolóxica como expresión asimétrica e aparentemente fóra do alcance da crítica do cuestionamento.

Os mecanismos de dominación inscríbense dentro duns comportamentos estratéxico-instrumentais dos individuos que se artellan coa racionalidade sistémica do mercado capitalista e do Estado ultraliberal. A potencia de clase expresa a capacidade dos individuos (pertencentes a unha determinada clase social), e dos propios grupos sociais, de actuar colectivamente sobre a súa historia e sobre a súa contorna a través dunha comunicación racional, de tomar conciencia dos seus límites e, eventualmente, de facelos retroceder en parte, ou temporalmente, e non sempre os opostos á dominación pretenden ou desexan o poder. Porén, na cultura acumulada das masas e as súas expresións hai un inmenso potencial de rebeldía para despregar unha capacidade insospeitada de mobilización social.

A necesidade de atopar formas de loita ou alternativas políticas á dominación capitalista ultraliberal presupón reflexionar ao redor das relacións de poder en Galicia, as súas inter-relacións e conciliacións en circunstancias cada vez máis complexas e hexemonizadas pola mediación política dos centros de poder internacional, é dicer, do proceso de transnacionalización e desnacionalización política que se traduce no exercicio asimétrico de cotas de poder político.

Asemade, opino que hai que considerar numerosos interrogantes posíbeis ao redor do funcionamento das relacións de poder en Galicia, e iso implica a observancia da historicidade constitutiva do proceso de obxectividade–subxectividade dos suxeitos de cambio, pois o poder significa unha relación de dominación-subordinación, e/ou de autoridade, expresada en capacidade organizativa e estratéxica para a realización de intereses sociais e de clase. As «redes clientelares» e o caciquismo seguen sendo factores importantes a ter en conta.

É un feito real que a hexemonía dos sectores sociais que controlan o poder político en Galicia e exercen unha clara dominación sobre o resto da poboación comezan a atopar importantes mostras de oposición e crecentes expresións de descontento e rebeldía de amplas capas da sociedade civil galega, especialmente no ámbito urbano, non só no seo dos movementos sociais senón tamén no campo político; porén, considero que tamén é necesario que as clases populares sexan capaces de despregar accións de intervención cultural moito máis articuladas e conscientes, tanto no plano local como no comarcal ou nacional.

Non só é necesario que devanditos movementos antisistémicos galegos e as súas organizacións políticas proxecten determinadas fraccións da sociedade civil galega cara a instancias políticas do Estado, senón que tamén é necesario que o sistema de poder capitalista en Galicia se vexa cuestionado, aínda que sexa de xeito sutil e profundo, nos seus revestimentos ideolóxicos, que o pensamento colectivo da cidadanía galega se vexa impregnado dun novo pensamento alternativo que poña en cuestión a actual hexemonía ideolóxica e cultural das elites dominantes.

Na actualidade o concepto de poder continúa ocupando un espazo crecente desde a perspectiva do pensamento contemporáneo, e, especialmente desde as ciencias políticas e xurídicas, revelándose controversias ao redor da procura de alternativas á modernización e perfeccionamento do actual sistema político. A declinación da ascendencia ideolóxica do ultraliberalismo, como salientan diversos autores, non significa que se atope en retirada. No entanto, dada a complexidade existente, é válido formularmos as seguintes interrogantes:

1) Cal é o nivel de conflitividade realmente existente no seo da sociedade civil galega e de que maneira é recollida esa carraxe e indignación polos movementos antisistémicos?

2) Cal é a significación específica dos conflitos culturais e ideolóxicos no proceso constitutivo do novo suxeito histórico do cambio social en Galicia, dada a mundialización actual dos mecanismos para continuar lexitimando a dominación ideolóxica?

Nesta perspectiva é interesante meditar sobre a hipótese inspirada en Marx, de que “así como no taller da produción material capitalista prodúcese como ingrediente específico a plusvalía, do mesmo xeito no taller da produción cultural-espiritual dentro do capitalismo prodúcese unha plusvalía ideolóxica, cuxa finalidade é a de fortalecer e enriquecer o capital ideolóxico do capitalismo; capital que, á súa vez, ten como finalidade protexer e preservar o capital material”

Asemade, opino que o actual universo tecnolóxico e cultural contemporáneo é unha especie de “universo da pantopia” cuxo centro está en calquera lugar pois concentra todos os lugares nun e en cada un. É replicado en todos os territorios, exprésase como poder da información e das tecnoloxías, coa complicidade inxenua e masiva dos dominados, ou o que Ignacio Ramonet denominou “unha opresión afábel ou un delicioso despotismo” en calquera recanto do planeta como expresión ideolóxica das relacións de poder. As problemáticas expostas refírense en esencia aos mecanismos de sometemento polo seu efecto de dominación ideolóxica que garanten a obediencia dos dominados á clase dominante. Obviamente tales conexións ideolóxicas adquiren en Galicia, como noutros lugares, unha gran complexidade e, desde logo, presenta grandes variacións empíricas para interpretar o rol desempeñado pola ideoloxía na organización e o mantemento do poder capitalista ultraliberal. Porén, tamén é válido sobre esta base considerar o poder da ideoloxía como proceso para deseñar estratexias de loita prolongada na acepción gramsciana de hexemonía, é dicer, no sentido clasista ascensional de loita pola hexemonía ideolóxica.

De todas maneiras, a lexitimación do discurso do poder incidiu e gravita na natureza do saber das masas, interceptando e invisibilizando a comprensión cabal da necesidade de desexar a produción dun novo poder que substitúa a dominación velada, oculta e represiva do poder capitalista ultraliberal.

Por suposto, tal complexidade do vasto campo do exercicio e funcionamento do poder burgués ultraliberal esixe, previo ao seu enfrontamento, unha eficaz actividade intelixible para a elaboración dunha auténtica alternativa postultraliberal, sen obviar o criterio latente da “micropolítica” foucaultiana, xa que aínda que a análise das estruturas e do funcionamento das relacións de poder non pode reducirse ás teorías dos aparellos de Estado, tampouco debe subvalorarse a decisiva significación do Estado para a totalidade das relacións de poder.

Hoxe é necesario realizar en Galicia, e no resto do Estado, unha complexa análise cotiá e sistemática das relacións de poder, das súas intervinculacións e mecanismos, xa que os desafíos que se albiscan a inicios do século XXI, revelan que as relacións de poder, son, ante todo e funcionalmente, relacións intersubxectivas en que se entrelazan as que posúen competencia lexitima ou non, e os que consenten, delimitan ou impugnan devandita xurisdición sobre os seus comportamentos.

Non estamos en presenza dun proceso exclusivamente de significación, senón tamén de procesos profundamente politizados, onde entran en xogo as estruturas de poder existentes, os intereses das distintas clases. É dicer, o escenario realmente existente revélanos un proceso de hexemonía, onde resistencia e submisión, autodeterminación e dominación entrelázanse dialecticamente.

Evidentemente as emerxentes complexidades implican que a cultura de resistencia ao empuxe hexemónico hai que perfeccionala, estimulala e fortalecela con accións políticas, ideolóxicas, culturais e educacionais que deben ser concertadas desde a sociedade civil e por todas as forzas antisistémicas e políticas, incluíndo a denominada reestruturación da esquerda política dado a súa acumulada experiencia para unha alternativa intrasistémica, que posibilite unha articulación política que conduza gradualmente á xestación dun “contrapoder ideolóxico” no sentido estrito dunha nova imaxe positiva que contraste co invertido e ingobernable mundo de hoxe e cuxa expresión nos límites da institucionalidade burguesa é un gran desafío por canto presupón un certo limiar de organización crecente fronte á concentración de poder que detenta a hexemonía económica, cultural, militar e o control político e mediático. No entanto, será decisivo o sentido de oportunidade ante situacións críticas de ingobernabilidade que deslexitiman as bases ideolóxicas do poder ultraliberal, pois o poder da ideoloxía opera tamén en procesos lentos e graduais. Premisa deste contrapoder é o poder de información veraz - revertendo o ocultamento e a manipulación ás masas - e o poder que detenta os medios para transmitir a información.

De tal xeito, requírese o exercicio de dous poderes importantes, o de saber a verdade e o de difundila, que deberá traducirse en cambios ideo-valorativos nas relacións intersubxectivas e cristalizar gradualmente un grado de socialización política que permita realizar periodicamente novos xogos estratéxicos de poder/saber, en diversas circunstancias, que viabilice unha práctica de constitución veraz da subxectividade. Son do criterio que este contrapoder ideolóxico constitúe unha potencialidade na traxectoria e deseño das alternativas para o ascenso ao poder político galego actual (xa sexa por vía pacífica ou violenta) e así frear as tendencias destrutivas do ser humano e impoñer determinados límites e políticas aos mercados, ás empresas e ao propio aparello estatal.

A xusteza da creación deste novo polo de poder alternativo presupón o empeño de erixir unha nova forza unitaria en Galicia que proxecte deter a actual orde ultraliberal como eixo conflitivo da demarcación dominio-subordinación e construír un novo paradigma de poder que potencie a capacidade racional e constitutiva das relacións humanas, nun proceso que maximice a comunicación e a potencia, que limite as relacións de poder e que tenda ao esvaemento da hexemonía das actuais elites dominantes herdeiras do réxime xurdido trala IIª Restauración borbónica.